Commodore 64 Efsanesi 30 Yaşında! – Bölüm 1

Bu yılın Ağustos ayıyla birlikte, milyonları bilgisayarla tanıştıran harika cihaz Commodore 64’ün piyasaya çıkışının 30. yılını kutluyoruz. 1982 yılında rakiplerinin üçte biri fiyatla piyasaya giren ve daha önce bilgisayarla tanışamamış büyük kitleleri bilgisayar kullanıcısı yapan bu muhteşem aygıta hakettiği önemi vermek için Tozlu Raflar’da çok özel bir dizi hazırladık. Commodore 64’ü gerek Commodore’un tarihçesi, gerek teknik özellikleri, efsane oyunları ve günümüze uzanan yansımalarıyla ele alacağız. Toplamda 4 bölüm sürecek bu özel bölümlerimizde hem ülkemiz Commodore camiasından isimler, hem de çok nadir bulunan, değerli Commodore ürünleri TeknoSeyir’e konuk olacak.

Bugün sunduğumuz ilk bölümümüzde Commodore firmasının tarihçesini kuruluşundan kapanmasına kadar, özellikle 8-bit bilgisayarlarının ekseninde anlatıyoruz. Konuğumuz, Commodore 64 üzerinde programlama, müzik ve grafik çalışmalarını bugüne kadar sürdüren Hüseyin Kılıç. Commodore markasını taşıyan 8 bit bilgisayarların hemen hepsi programımızda yer alıyorlar. Amiga serisiyse başka programlarda konumuz ve konuğumuz olacak.

İlk bölümümüz yaklaşık 40 dakika! İyi seyirler dileriz.

BeğenFavori PaylaşYorum yap
  • Uğur

    Süper bölüm şimdi izliyorum 😀

  • LP

    Selamlar, arkadaşlar Commodore 64 üzerine 3 bölümümüz daha olduğunu hatırlatır, iyi seyirler dileriz. 🙂 Bu bölümde yer almayan bir çok konu diğer bölümlerde dile getirilecek.

    Merak eden olursa, bu dizi için topladığımız Commodore markalı sistemler şunlar:

    Commodore SR4184 hesap makinesi
    Commodore VIC-20
    Commodore 64
    Commodore MAX Machine
    Commodore 16
    Commodore 64C -- ilk model
    Commodore 64C -- ikinci model
    Commodore 64G
    Commodore 64GS
    Commodore SX64
    Commodore 128
    Commodore 128D

    Commodore 1541 disket sürücü
    Commodore 1541-II disket sürücü
    Commodore 1571 disket sürücü
    Commodore 1581 disket sürücü

    Commodore 1084S monitör
    Commodore 1085 monitör
    Commodore 1530 datasette
    Commodore 1351 fare

    Bunların yanında sayısız oyun kaseti ve disketi, kartuşlar, lightpen vs. aksesuarlar. Commodore ve 64’ler dergileri. Kullanım kitapları, günümüzün C64 aksesuarları vs. vs.

    Bu dev koleksiyonu oluşturmakta teşekkür borçlu olduğumuz isimlerse:

    Emir Akaydın
    Kemal Akyürek
    Türker Gürevin (http://www.amstradcpc.com)
    Arda Karaduman
    Gökhan Sönmez (http://www.bilgisayarmuzesi.com)
    Volkan Yücel

    commodore.gen.tr
    retrojen.org

  • onur

    izlemeden heyecan yaptım, şimdiden elinize sağlık, Amiga serisini de dört gözle beklemekteyim.

  • Yasin Özdemir @novaa

    Güzel bir çalışma olmuştur eminim ama şunu belirtmek istiyorum görüntü kalitesinde düşüşler var.
    Eskisi gibi kaliteli videolar görmek istiyorum.

  • İbrahim Bayraktar

    şu an çok heyecanlıyım görüntü kalitesi ne olursa olsun önemi yok emeklerinize sağlık tozlu rafların abit serisinden sonra en iyi serisi olacaktır kanaatindeyim teşekkürler

    bu arada videoda commodore kelime anlamı geçmiş askerliğini denizaltıcı olarak yapan bir izleyiciniz olarak diyebilirimki commodore denizaltı gemilerinin bağlı olduğu filotillalardaki en yüksek komuta seviyesindeki subaydır…

  • Htd @htd

    Şahane bir program!
    Beklediğimize değdi, tebrikler. Devamını merakla bekliyoruz.

  • Arda Akoluk @ardaakoluk99

    Sonu guzelmis gercekten.Bilgisayar muzesi son durum nedir acaba ? yanlis bilmiyorsam baska bilgisayar muzeleri de vardi.Hangi sehirde acilmasi planlaniyor,ne kadar gelisme kaydedildi bunlari cok merak ediyorum.

    Iyiki dogdun commodore 64

  • ledzep @ledzep

    Tek kelimeyle harika olmuş; akıcı, keyifli, merak uyandırıcı, nostaljik, bolca “hey gidi hey” ve “vay be” dedirtiyor.

    Sonda çalan müzikle beraber tüylerim diken diken oldu. Tüm emeği geçenlerin ellerine sağlık. Devam bölümlerini beklemek çok zor olacak artık, çok bekletmeyin. 🙂

  • Ziyaretçi

    Sonuda bir başka güzel.

  • Ando @aaa

    Daha izlemedim ama şimdiden emeğinize ve ağzınıza sağlık.

    Vimeo’dan vazgeçmeniz iyi olmuş açıkçası. Youtube sayesinde çözünürlük yelpazemiz daha genişliyor ayrıca vimeonun gerzekçe hata vermesinden de sıyrılmış oluyoruz (flashdan html5’e geçince daha iyi çalışıyordu vimeo; halbuki youtube da flash ama vimeo’nun flash’ından daha stabil).

    Yalnız introlarınızı kullanamıyor oluşunuz kötü olmuş. Güzel bir hava katıyordu. Gömmeye çalışsanız da ayrı bir dert. Youtube üzerinde başka bir çözüm yapılabilir mi peki?

    Yine merakımdan soruyorum; aramalarda daha fazla yakalanmak için, Youtube’a yüklediğiniz videoların başlığında bir standart yakalamanız daha iyi olmaz mı ? Mesela;

    Bölüm Adı -- Tema -- Site
    “Can’dan Drift Şov -- Otoseyir -- Teknoseyir”
    “Outlaws -- Tozlu Raflar- Teknoseyir”

    örnekleri gibi (evet çaktırmadan istekte de bulunmuş oldum 😉 )

  • Furkan Emre

    Zaman nası geçti anlamadım süper. devamı için heyecanlanıyorum

  • Alp

    Amigayı’da inceleyecek misiniz ? ben 4,5 yaşındayken onunla oynardım. 😀 Yıl 97 ya da 98 sanırım.

    • LP

      Selamlar, Amiga yakın zaman için zor, ama bir gün mutlaka…

      Sevgiler, LP

    • Deli Yusuf

      bunu söylediniz ya, ben şimdiden beklemeye başladım artık…

    • Alp

      Merhaba, farketmez aslında. Aslında bu bir inceleme değil de eski günleri ziyade etme gibi hoş ben Commodore 64’u bile bilmem ama efsanevi olduğunu bilmeyen yoktur tabiki. Ayrıca Commodore’un Toronto’da kurulduğunu ve kurucusunun binbir dereden su getirdiğini hiç bilmiyordum. Commodore 64’u insan bilmese bile şu bilgileri öğreniyor olması bile çok yararlı gerçekten. Teşekkür ederiz.

  • attilan @attilan

    kapanış müziği çok iyiydi gelecek bölümde girişte de müzik olsun. malum commodore da intro müziği olmazsa olmaz :))

  • ayhan

    Akşam akşam bi mutlu oldum görünce videoyu anlatamam. Yaptığınız iş gerçekten kayda değer, kalbimize, hayatımızın belli bir bölümüne giriyor, o duyguları o deneyimi yeniden yaşamamızı sağlıyorsunuz tozlu raflar bölümünü de bu yüzden bu kadar çok tutuyor belki.. Malesef biliyorum ki video bittiğinde yinede yeterli gelmeyecek, en azından hayallere dalıp uyumak kolay olacak.

  • ayhan

    Bu sırada Levent abim yasal bir problem olmayacaksa commodore 64 dergisi vb. dergileri resim veya pdf formatında halka arz etmeniz mümükün mü? Arada okuyasım geliyor ama benim dergilerin hepsi zamanında çok birikti diye ailemce haber verilmeksizin çöpe atıldı… 🙁

    • LP

      Selamlar,

      Commodore ve 64’ler dergilerinin bir çok sayısı taranmış halde internete konuldu zaten. Download adresleri için yukarıda linkini verdiğim commodore.gen.tr sitesini incelemenizi öneririm.

  • Ziyaretçi

    Henüz izlemedim fakat şimdiden teşekkür etmek istedim.

    Bu arada kimse yapmamış espriyi; ortamı soğutmak bana düştü demek 🙂 Görüşmek üzere SYS64738

  • Alper

    Levent abi ne yaptin ya, sirf sen konusmussun. Huseyin bey’i oraya Commodore’un tarihcesini dinlesin diye mi cagirdiniz pek anlayamadim. Yine de nadide cihazlari yayininiza tasimissiniz, tesekkurler.

  • Deli Yusuf

    Ben teknoseyir’in daha geniş kitlelere de sesleneceğine eminim bu program serisinden sonra, çünkü gerçekten commadore hayranları Türkiyede de hiç de azımsanmayacak sayıda.

    Mesela ben bi taşra kasabasında yaşıyorum fakat 90’larda 5000 nüfuslu yerde yaklaşık 20 arkadaşımda commadore vardı 🙂

  • Tumen

    Gözlem 1. “LP” Sakal yakışıyordu 🙂 Murat; Seni niye göremedik,köşeye bir yere sıkışsaydın 🙂
    Gözlem 2. Video görsel olarak diğer videolara göre kalitesi “aynı değil”

  • Ziyaretçi

    Ciltten ziyade içerik önemli. Video kalitesine bu kadar takılmamak lazım.
    Manken çıkmıyorki ne yapacaksınız görüntü kalitesini? Gerçi yeterince kalitelide.

    Güzel bölüm olmuş teşekkürler. 128 bit modelle çok vakit geçirdim. Keyfi başkaydı.

  • Ali Cantek

    Commodore’un Türkiye distribütörü Teleteknik AŞ’nin kuruluşunda önemli rol oynayan, Osman Kavala’yı bu işe girmeye ikna eden Sevan Nişanyan’dan da söz etmenizi beklerim.

  • Kaan

    Nerd içerik uyarısı olmalıydı 🙂 88 yılına geri döndüm sayenizde ne güzel günlerdi , şimdiler de hiç bir sistem C64 ün tadını vermiyor , en azından bana …

  • Emin Yaren

    Levent Bey, beni çocukluğuma götürdünüz. İlkokula başladığım yıllarda atari salonları benzeri bilgisayar oyunları oynatan dükkanlar vardı. Amstrad cpc ve Commodore 64’lerle oynayabilmek için harçlıkları biriktirip 5 dakikada harcadığımız günlerdi onlar. Ne günlerdi be 🙂

  • Recep @recep

    Elinize sağlık. Teknoseyir kalitesi konuşmuş.

  • Sezer SEVİNÇLER @sezers

    vallahi senksenlere geri dönmek iyi oldu bu arada benim elimde kullandığım C64 1. nesil ile 2. nesil arasındaydı son board ama dışı beyaz ama ilk tuşları koyu krem olan bir modelldi ve kendi büyük kutusu ile tüm aksesuarları vardı bir tek hafıza kartuşlarından bulamamıştım bağlantısı vardı ama türkiye piyasasında bulamamıştım. futbol oyunu yazacam diye 5000 sayfalık kod yazmıştım hey gidi günler iyi günler kolay gelsin

  • Executioner

    Harika bir program olmuş,40 dakika nasıl geçti anlamadım..Devamını dört gözle bekliyorum..

  • Hakan Bozlu

    Tüyleri diken diken eden bir inceleme, 128’imi gördüm ya gözlerim yaşardı, sondaki müzik de çok süperdi.

    128’imin teybini, sonra da arkadaştan ödünç aldığım teybi bozmuş, tamirciye götürüp yaptırdıktan sonra ikisini de çaldırmıştım. O mali çöküntüden sonra bir daha hiç teybim olmadı (bari tamir olmadan çalaydı hırsız:)) Mecburen kendimi programlama kısmına vermiş, günlerce bir şeyler yazmış ve her elektrik gittiğinde (ya da anne ısınıyor diyip zorla kapattığında) yazdıklarını kaybetmiş biriyim. Bilg Müh, hatta bilişim sistemleri eğitimi alana kadar huzur bulmadım ondan sonra.

    Yıllar önce yaptığı flash animasyonlarda bile c64 müziklerini kullanan biri olarak uzun zamandır beklediğim bir bölümdü. Açıkçası üzerinde çok araştırma yaptığım bir konu olduğu için bilmediğim pek bir bilgi yoktu, muhtemelen son bölümde konusu geçecek commodore’un dağılış belgeseline varıncaya kadar her şeyi izledim ama muhabbeti bile böyle bir tekrar bile sıkıcı pazartesi gününe terapi gibi geldi.

    İşin içinde LP olduğuna göre Scene’ler, düzenlenen etkinlilkler felan söz konusu olacaktır, onları da dört gözle bekliyorum…

    Çocukluğuma geri döndüm, hayallerimde quickshotları parçaladım, aztech kollardan daha iyi olma sebeplerini saydım (bi kere turbo tuşu var), arkadaşın sisteme yüklediği ve kasedini alıp gittiği oyun silinmesin diye günlerce makinemi kapatmadım, bilgisayarın adaptörüne parmakla dokunma testi yaparak yanıp yanmayacağına karar verdim, yemeğe çağrıldığım halde “beş dakika daha annne” dedim, hayallerden dönmek istemedim…

    Multi Ice’lar satın aldım arkadaştan, oyunlar kırdım, kendimi hacker gibi hissettim. Orjinal oyunlar geçti elime, oynadım, satıp para kazandım (hoş satmayaymışım şimdi daha iyi paraymış, neyse). Umarım onlardan da biraz daha bahsedilir.

    20 katı olsa 20 katını izlerim, muhabbete otursak sabaha kadar konuşurum… Özlemişim o günleri, emeği geçen herkese teşekkürler.

    “Rafların tozları gözüme kaçtı herhalde, gözlerim nemlenmiş…”

  • Commodore M

    Bir sonraki bölüm ne zaman gelir acaba çok zevkli bir video olmuş teşekkürler.

  • Argun

    Harika bir döneme damgasını vurmuş bir ürün teknoseyir hakkını vermiş..son foto the hangover filminin sonundaki fotoları anımsattı 🙂

  • LordSpike

    Harika bir konu ile şahane bir bölüm olmuş. Devamını merakla bekliyorum. Bravo!

  • Narcissus

    Haha son müzik (Last Ninja 2) güzel olmuş… 4 bölümden birinin sonuna veya başında da Commando’nun müziğini bekliyorum 😀

    Ayrıca program su gibi aktı, 40 dakika olduğunu bittiğinde gördüm.. Teşekkürler..

  • haydar

    owww 40 dk lık video..Şimdi izlemeyecem şimdi izlemeyecemm..Akşama çıtır çerez ve kola eşliğinde izleyecemm..
    Şimdi izlemeyeceeeeeemm…

    serenity nowww…

  • Ziyaretçi

    Rob Hubbard olmadan olmaz…

  • Cengiz

    Bende en iyi tasarım olarak bassettiginiz simgelerin hepsi üstünde olan c64 var geçtiğimiz yıllarda icine bakmak icin actım ama toplarken kapak kapanmadı ve Aralık kaldı ama cihaz çalışıyor keske oyunlarımda çalışsaydı ama malum bu kazetler çabuk bozuluyorlardi.

  • Gazı goz anlar

    ben annamam. Amiga programıda isterim atari programıda.öyle uzun zaman felanda kabul etmem. ağlıya ağlıya programı bitirdim.yaşlandık corç

  • Ziyaretçi

    İnanılmaz güzel bir seri olacak… Emeği geçen herkese teşekkürler. Muhtemelen internet üzerinde herhangi bir dilde şimdiye kadar izlediğim en geniş kapsamlı belgeselimsi olmuş bu bakımdan da değerli bir program….

  • Hakan Bozlu

    Bence altyazı hazırlanarak global bir şeye dönüştürülebilir, sağlam hit alacağına eminim…

  • join4freee @join4freee

    Severek yapılan bir işin tadı hakikaten güzel oluyor; tadı insanın damağında kalıyor.
    Emeğinize, yüreğinize sağlık…

  • Ouz

    Ne kadar büyük ve arşivlik bir iş yaptığınızın farkındasınızdır sanırım. 🙂 Tebrik ederim, bir sonraki bölümü de heyecanla bekliyorum. Keşke C64 zamanlarında benim de olsaydı diye iç geçirmedim desem yalan olur.

  • ekenciz @ekenciz

    C64 ilk bilgisayarımdı ve ancak 1990 yılında kendisis ile müşerref olabilimiştim. O zaman 900.000 (dokuzyüzbin) Tl ikinci el olarak eski kasa ve ski kasa disk sürücü ile almıştım. Kaset olayına daha sonra arşiv maksatlı bulaşmıştım. malum disketler pahalı ,kasetler ucuzdu. Duplicator ve copy 190 en çok kulladnığım programlar olmuştu. En sevdiğim cabal adlı oyundu, ama oyunlarla pek de aram yoktu. Bir de power at Sea adlı oyunu sevdiğimi hatırlıyorum. Siz de görüntülere verdiniz, italya 90 futbol oyunu vardı, onu da iki kişi oynardık. Yeğenimi az çatlatmamıştım. Hey gidi günler kısacası.

  • Fitzgerald

    Ne kadar da ucuzmuş eskiden bu Commodore 64’ler… (O zamanki agresif fiyat politikası bir yana) bugün fiyatlar olabilecek en yüksek seviyeden seyrediyor. Bundan dolayı insan teknolojiden ister istemez uzakta duruyor. Bugün akıllı telefonuna mı para vereceksin, tabletine mi, oyununa mı, DLC’sine mi; saymakla bitmiyor, takip etmek mümkün değil, insan almaktan vazgeçiyor, soğutuyor… eskisi gibi bir duygusal bağın da olmuyor.

  • amiga.os

    Çok güzel olmuş elleriniz dert görmesin, dillerinize sağlık…

  • ONRGYGL

    En sonda çalan şarkının adı ne hoşuma gitti baya 🙂

  • whitemonk @whitemonk

    Mükkemel ötesi bir bölüm benim de commodore 64 üm kahve rengi idi bu program sayesinde nedenini öğrendim. 🙂

  • Warren Coolidge @mussavas

    bizim lisede bilgisayar sınıfındaki bilgisayarlar commodore 16’ydı, biz de ozaman commodore 64’ün daha düşük hafızalısı olduğunu sanardık.(1987-1988 yanlış hatırlamıyorsam).
    mono monitörlerde birkaç satır basic yazmaktan başka birşey yapmadık zaten 🙂

    Şahane bölüm olmuş, kutlarım. Levent Bey’in bölüm sonu fotoğrafı ayrı güzel.

  • Hasan Yılmaz @coolnquiet

    Ben de Commodore 64 veya benzerlerini hiç görmedim. Gerçekten inanılmaz olaylar olmuş. Tozlu raflarda bu bölümü Commodore 64 hakkında pek bilgim olmamasına rağmen büyük bir zevkle izledim. Koskoca internette sizin bu yaptıklarınızı yapacak bir yerli site yok. Yabancı var mı onu da bilmiyorum. Teşekkür eder ve başarılarınızın devamını dilerim.

  • Ramjark

    8-bit’lik efsane oyun konsolu olan NES’i tozlu raflarda görmek isteriz.

  • Drift

    Sondaki müzik ve Levent Pekcan’ın sahnesi bitirdi beni, süpersiniz.Bravo..

    Selamlar,

  • ertanertan @ertanertan

    O en sonraki comodora sarılmış fotoğraf ŞAHANE 🙂
    Teşekkürler.

  • Onur Çakı

    Tek kelime ile mukemmel!

  • fakcakaya

    çok çok teşekkürler…izlerken keyif aldım…

  • emrah

    tşk ederim gerçekten çok keyifli bir programdı

  • fortuneteller

    Tek kelime ile mükkemmel bir video olmuş. Devamını da sabırsızlıkla bekliyorum.

  • Nosferatu @nosferatu

    Çok güzel bir bölümdü elinize sağlık 🙂
    Tadı damağımızda kaldı bir an önce yeni bölümleri bekliyoruz.

  • Muhammed @myurtcu

    Çok güzel bir program olmuş. Devamını bekliyoruz. Emeğinize sağlık.

  • deniz

    National Geographic Commodore belgeseli çekse bu kadar olurdu.

  • ABDURRAHMAN PALA

    soluksuz izledim. Öncelikle emeği geçenleri kutlarım.
    Levent’ten kendisi için de çok anlamı olan 64’ler dergisinden bahsetmesini isterdim. Masanın üstüne koymak yetmez. Beni konuk etmesini isterdim. neyse yapılan va alkışlanması gereken herşeyi alkışlayalım. Muhteşem bir çalışma…

    • Altan Yoklar @altan-yoklar

      Sizden/dergiden çeşitli bölümlerde bahsedildi bu sitede daha önce 🙂
      İleride konuk olacağınız tahminleri bile yapıldı yorumlarda .
      saygılar

    • LP

      Abdurrahman abi selamlar, C64 üzerine tek yayınımız değil bu. İleride 3 bölüm daha yayınlanacak, onlarda dergiler daha çok gözükecek. Ayrıca daha ileride, sadece bu dergiler üzerine bir program hazırlayacağız. Daha bitmedi yani macera. 🙂

      Teşekkürler, sevgiler, LP

  • RocKhan

    Başta Levent abi olmak üzere, tüm Teknoseyir ekibine ve bu videoda gösterilen koleksiyon sahiplerine bir Teknoseyir ve PC Labs takipçisi olarak binlerce kez teşekkür ediyorum, iyi ki varsınız.

    Levent abi, donanım dünyasının Türkiyedeki yıldızı seçilse şüphesiz uzak ara birinci olursun, tüm kalbimle Allah uzun ömürler ve sağlık versin diliyorum.

  • Levent @leventyurt

    Sol ekrandaki oyun efsane olmuş The Great Giana Sisters’dır… Şu sıralar remake çalışmaları devam ediyor http://project-giana.com/

    Aranızda Commodore 64 üzerinde sonradan çıkan devam oyunu Giana Remix oynayan oldu mu ? normal oyunun farklı bölümlerle yapılmış hali gibi görünse de içinden geçilebilen tuğlalar gibi değişiklikler vardı farklı olarak. Bu arada .d64 olarak gören oldu mu ?

  • Kerem @hideux

    Çok kaliteli bir program olmuş. İçerik olarak sarfedilen her bir cümleden ayrı keyif aldım. Yerli sektörde görmeye alışık olmadığımız seviyede ürettiğiniz işler hepimizi çok sevindiriyor. Levet Bey’in konusuna hakimiyeti, şahane Türkçesi ve izleyiciyi kendi heyecanına ortak eden sunum tarzı çok çok başarılı bence. Teşekkür ederek hakkınız ödenemez gibi geliyor, insan kendini mahçup hissediyor. Her şey arzu ettiğiniz gibi sürer umarım. İyi çalışmalar.

  • Taner

    Commodore 64’ün Basic komutlarında Poke ve Peek vardı birde. Basic ile Commodore’un grafik özelliklerine ulaşmak isteyenler sürekli bu 2 komuta abanmak zorunda kalırdı registry ye ulaşmak için 🙂

  • TozluRaflar

    şu programın tadına doyum olmadı, tekrar izledim.

  • hey gidi günler

    Çok teşekkür ederim, bu güzel program için

  • Selçuk @selcuk

    hocam “Commodore” ismi berlinde gördüğü “Opel Commodore” den alınma deniliyor
    neyse elinize sağlık güzel olmuş

  • Neyapcaksin Söliyemem @forsabarc

    cok duygulandım çünkü bu dünyada tek commodorcu kendim sanıyordum saolun

  • arandur @arandur

    An itibariyle Safranbolu’da Bilgisayar Müzesi mevcut.

  • artmusic @artmusic

    Amiga bölümleri olacak mı??

  • Ahmet Hekim @ahmethekim

    Levent Hocam Elimde Kendim Yaptığım Commodore 128 DCR Modunda 64 Modunda değil (metal Kasalı) Da Çalişan Boulder Dash oyunum Var isterseniz Paylaşabilirim Oyun içinde ufak hatalar var düzenlemem lazım ama unutuyorum Sevgi ile kalın 05354746938

  • rasit @rasit

    geçen sene asilçelik fabrikasında staj yaparken denk gelmiştim. Adamlar 2014 yılında hala commodore kullanıyorlardı.

Benzer Videolar