Charga-Plate - Veresiye alisverisin temelleri...

Oncelikle hepimizin az cok asina oldugu bir sey vardir, gecmisin her zaman gelecegi etkilemesi gibi.

Bunu bilmek icin yasayan ve beyni az cok calisan birisi olmak yeterli... 🙂

Bizim farkettigimiz yada edemedigimiz ama bir sekilde haberdar oldugumuz degisikliklerin cogu kendi cevremizde yada bizi ilgilendiren alanda olur diyelim...

Yani genelde canimiz yanmazsa, bizi etkilemezse pek onemsemeyiz...
Bazen bu kisiler icin yani bizler icin de donum noktasidir ama buna tarihsel demek icin kitlesel etkileri olmasi gerektiginden konumuz degil...

Tarihsel donum noktalari kitleleri etkiler, buyuk degisikliklere yol acar, yikici da yapici da sonuclari olabilir.

Tarihte bazi donum noktalari vardir, bunlarin bazisi bolgesel degisikliklere yol acabilecegi gibi tarihin akisini buyuk olcude de degistirebilir... Politik, ekonomik, teknolojik, sosyal ve dini donusumler etkiledigi genel ana basliklardir...

Bir de donum noktasi olmayan ama onun onculu olan nispeten daha kucuk noktalar vardir...

Mesela...

Buhar gucu gibi, kesfedilmesi ulasimda kullanilmasindan cok daha uzun zaman oncesine dayanir...
Hatta Roma Imparatorluguna kadar uzaniyor...

Ama bir donum noktasi olmasi, bunun ulasimda kullanilmasiyla baslar...
Evet, endustriyel olarak bir olcude kullanilsa da konu kitlesel donusum oldugu icin boyledir.

Konumuzla alakali olan donum noktasi ise ekonomik bir donusumdur, paraya dayanan alisveriste ticarete ivme kazandiran donusum kitlesel alisveristir, insanlarin kapital yasama genis kitlelere halinde ki bunu toplumun en fakirinden en zengin kesimine uyarlayarak dusunun yayilmasi zamanla paranin meta olarak gucsuz hale gelmesine sebep olmustur.

Yani alinacak seylerin degerleri buyudukce odeme sistemi de zorlasmaya baslamistir, tabi bu odemeler uzun bir sure degerli madenler ile yapildi ama sokaktaki insana arabayi 1 kulce altina satmak 19.yy sonlarinda kolay olsa da zamanla alicisi cogaldikca odemeler zorlasmaya basladi...
Bunu sadece araba ornegi ile kiyaslamayin, yeni teknolojiler, yeni ihtiyaclar ve yeni esyalar demek.

TV, buzdolabi, radyo, ev esyalari vs...

Kisaca paranin hareketenin kolaylastirilmasi gerekiyordu, bunun icin de bir odeme sistemi olusturulmaliydi.

Kredili odeme sistemi...

Bu yuzden alisverisi hizlandirmak, daha genis kitlelere yaymak icin kredi yada sonradan odemeye dayanan bir sistem gelistirilmeliydi.
Bunun, veresiye alisveristen duzenli ve genis olcekli bir den cok satici ile iliskili kayda dayali olmasidir ki bu yonuyle kredikartina kadar olan gelisimler sadece oncul sayilabilir.
Cunki, kredi karti devasa etkilere sebep oldugundan tek basina bir donum noktasi sayilabilir.

Tabi, kredi kartina gecmeden once bir cok denemeler yapilmis, bir kismi basarisiz olmusken bir kismi ki burada anlatacagimiz ornekler bunun onculleri olmayi basarmistir.

Coin - Sikke turu sahsi muhurler...

Onceleri ticari firmalar kendilerine ait ozel "Coin" adi verdikleri sonradan odemeli bir cesit muhur olan hani bizim "sikke" yada "damga" olarak adlandirabilecegimiz bozukluklar urettiler.

Her ne kadar bozukluk desek de bunlarin sekilleri cok farkli olabiliyordu...

Bu jetonlar ile bir hesap numaraniz oluyordu, alisveris yaptiginiz magaza bu sekilde tuttugu defterde odeme gunu geldiginde sizden yada anlasmaliysa bankanizdan borcunuzu aliyordu.

Bu isi yapan kisilere de "Debit collector" yani Tahsilatci denmekteydi ki Amerika'da halk arasinda pek sevilen bir meslek degildir 🙂

Fakat, bir sure kullanilsa da bir standartinin olmayisi ve Amerikan eyalet sisteminin karisikligi hesap tutmalari zorlastiriyor, musteriler borclarini odemeden baska eyaletlere gidebiliyordu.

Bu yuzden daha merkezi bir sisteme ihtiyac vardi...

Kredi kartindan once Charga-Plate vardi...

Charga-Plate!

Tabi bu merkezi sistem bir kredi karti degil yani bir Pos cihazinda odeme yapmaniza imkan saglamiyor...
Kaldi ki kullanima basladigi yillarda degil Pos cihazi, bilgisayar bile yoktu...

Farrington Manufacturing firmasinin icad edip 1928 yilinda piyasaya surdugu bu sistem 1950'li yillarin sonlarina hatta bazi eyaletlerde 60'li yillara kadar varligini surdurmustur...
Charge-Plate almak icin bireysel olarak basvurmaniz gerekiyordu.

Charga-Plate, uzerinde kabartmalarla adiniz, adresiniz kisaca butun bilgilerinizin yazili oldugu bir muhur plakasidir. Bu muhur tabii ki sizin hesap numaranizi temsil ediyor yani eger muhurdeki numara karsiliksiz bir hesap ise haliyle hic bir sekilde odeme yapilamiyor, yasal olarak sahte hesaplar icin o zamanlar ne tur yaptirimlar vardi kim bilir.

Nasil kullaniliyordu?

Alisverisinizi odemek icin bu muhru verdiginizde faturaya basit bir makine yardimiyla size ait damga basiliyor, ucret zamani geldiginde sizden yada bankanizdan tahsil ediliyor.
Charga-Plate'in arkasinda imzaniz bulundugundan faturaya atacaginiz imza ile karsilastirma yapildigindan ek bir guvenlik saglaniyordu.

Yani aslinda kredi-kartindan cok odeme ceki gibi bir sistem ama defter tutma ve hesap mantigi ile bir yonuyle kredi karti gibi yani birden cok yerden birden cok defa alisveris yapilabiliyormus...

Hatta, Coin'den farkli olarak merkezi bir sistem oldugu icin diger eyaletlerde de kullanabiliyordunuz.

Merkezi hesap sistemi bugunki kredi karti sisteminin aslinda temelidir, bankalarla birlikte calismayi kolaylastiran bu sistem "Debit collector - Tahsilatci" ihtiyacini da buyuk olcude kaldirmis ama yerini haciz memurlarina birakmistir 😀

Ornek Charga-Plate:

 

Bazi ilginc Charga-Plate bilgileri...

  • Charge-Plate zamaninda cok benimsenmis, 30 yili askin bir sure Amerika'da kullanilmis...
  • Kadinlarin kendi adlarina almalari yasakmis, ancak esleri yada babalari yada erkek kardesleri alabiliyormus. Ama ilginctir ki reklamlarinda genelde kadinlari kullanmislar.
  • Siyahi insanlarin da ayni sekilde almalari yada kullanmalari yasakmis.
  • Bazi firmalar bu muhurleri musterilere vermemis, kendileri saklamistir. Musteri geldiginde sadece hesap numarasini vererek alisverisini yapmis satici bu muhurle odemeyi tamamlamistir.
  • Bugun cok az sayida bulunan Charga-Plate'lerin kolleksiyonculari var ve nadir parcalara buyuk paralar odeyebiliyorlar...
  • Bugun kullanilan dijital (Bit)Coin sistemi de aslinda temelde Charga-Plate sistemine benzer bir yapidadir. Devletlerin asiri kontrolcu ve baskici tutumu dogrudan alisveriste kullanilmalarini zorlastirsa da para akisinda halen yasaldir.
    Tabi, dijital ve analog iki sistemi birebir karsilastirmak dogru degil ama benzerlikler yadsinamaz.
  • Hali hazirdaki banka kartlarinin arkasindaki kisisel imza da aslinda Charga-Plate'ten kalmadir.
  • Devletlerin ve bankalarin ortak hazirladigi borc yapilandirmasi ve taksitlendirmesi de Charga-Plate zamanlarindan gelir..
  • Kredi borclari ve beraberinde getirdigi kitlesel ekonomik krizler sonucunda alinan onlemler ve sartlar bugunki kredi karti sisteminin de temelidir.

Gorsel kaynaklar:

Buffalo in the '50s: Before credit cards, you shopped with Charga-Plate

BeğenFavori PaylaşYorum yap
Tüm blog yazılarını gör