Geleceğe hoş geldiniz serisi: Final. - Beklediğimiz gelecek bu muydu?

Facebook’a yıllardır girmiyordum. Bugün bir uyarı üzerine girdim, eski yazılarıma denk geldim. Meğer ben burada ve tabiki teknoseyir'de yıllarca “Geleceğe hoş geldiniz” diye bir seri yazmışım. 27. bölüme kadar numara vermişim. Bazı bölümleri şimdi kendim bile bulamıyorum. Geleceğe hoş geldiniz de, geçmişi neden kaybediyoruz?

Nelerden bahsetmişim? Gözyaşından glikoz ölçmeye çalışan kontakt lenslerden, HoloLens’ten, gen düzenlemeden, kendi kendine görüntü üreten yapay zekâdan… Google’ın çeviri sistemi, eğitimde doğrudan karşılaşmadığı iki dil arasında çeviri yapmaya başlamış, ben de heyecanlanıp yazmışım. Sonra bir gün LaMDA’nın “Herkesin benim aslında bir insan olduğumu anlamasını istiyorum” cümlesini paylaşmış, “Peki siz fişi çeker miydiniz?” diye sormuşum. Bugün fişi çekmek bir yana, iki satır yazacağız diye yapay zekâyı yeniden çağırıyoruz. Bu yazının hazırlanmasında da çağırdım, işin komiği o.

Arada tuttuklarım da var, onları da söyleyeyim müsaadenizle. 2016’da iki kara deliğin birleşmesinden gelen kütleçekim dalgalarının ölçüldüğünü anlatıp “Nobel alırken 1–2 seneye hatırlamamız açısından not düşelim” yazmışım. 2017’de Nobel geldi [1]. Aynı yılın sonunda, Akdeniz anemisi için bir CRISPR tedavisinin klinik araştırma başvurusunu paylaşmışım. O tedavi, Casgevy adıyla, 2024’te ABD’de transfüzyona bağımlı beta-talasemi için onay aldı [2]. 2018’de de yapay zekânın ürettiği insan yüzlerini gösterip yakında gördüğümüz görüntünün gerçek olup olmadığını daha çok sorgulayacağımızı yazmışım. Bugün bir fotoğrafa bakıp önce “Bu gerçek mi?” diye soruyorsak, o yazının meselesi tam da buydu [3].

O zamanlar kendi çapımda bilim gazeteciliği yapmaya çalışıyordum. Bir genç yazıya denk gelsin, “O da ne be?” desin, iki paragraf sonra da merak edip makalenin bağlantısına tıklasın istiyordum. Sıkılanlar için “iki paragraf atlayın” diye yol bile göstermişim. Şimdiki aklım olsa onu yazmazdım. İki paragrafı ben atlatıyordum, şimdi tamamını ChatGPT’ye atlatıyoruz.

Peki, cevap bu kadar kolay ulaşılır olunca insan daha mı az merak ediyor? İlk aklıma gelen “herhalde öyle” oldu. Sonra baktım, iki deneyde insanlara genel kültür soruları sormuşlar. Cevaba kolay ulaşabilmek, cevabı arayıp aramamalarını etkilemiş. Ama “Ne kadar merak ediyorsun?” diye sorduklarında verdikleri yanıt değişmemiş [4]. Bir başka deney dizisinde ise internette açıklama arayanlar, sonrasında hiç aramadıkları başka konularda bile kendilerini daha bilgili sanmışlar [5]. O kısmı okuyunca durdum. Ben şimdi bir şeyi merak edip cevabına on saniyede ulaştığımda, gerçekten anladım mı? Yoksa “tamam, bunu da öğrendik” deyip kendime biraz erken mi aferin verdim? Bir de ertesi gün birine kendi cümlelerimle anlatmayı deneyeyim bakalım.

“Okumak ortadan kalkıyor” diyeceğim, sonra eski yazılarımdaki gibi heyecana gelip verinin önüne geçmiş olacağım. O yüzden dur, kaçma, iki sayı vereceğim. National Literacy Trust’ın Birleşik Krallık’taki 2025 anketinde, 8–18 yaş grubundaki katılımcıların yaklaşık üçte biri boş zamanında okumaktan keyif aldığını söylemiş. Türkiye’de de 15 yaş grubunun PISA okuma puanı 2018’de 466, 2022’de 456. Biri okumaktan alınan keyfe, öbürü okuduğunu anlama performansına bakıyor. Üstelik Türkiye’deki düşüş ChatGPT’nin yaygınlaşmasından önceki dönemde. Demek ki mesele, biz daha yapay zekâya “Şunu üç maddede özetler misin?” demeden başlamış [6].

Yaratıcılık tarafında daha tuhaf bir sonuç var. Bir deneyde yapay zekâdan fikir alanların kısa hikâyeleri ortalamada daha yaratıcı bulunmuş. Ama o hikâyeler birbirine daha çok benzemiş [7]. Bir düşünsenize, öğretmen sınıfa “Başınızdan geçen en tuhaf günü yazın” diye kompozisyon ödevi veriyor. Herkesinki geçen haftakinden biraz daha güzel. Sonra teneffüs oluyor, üç arkadaş yan yana geliyor, üçünün de başına aynı tuhaf gün gelmiş.
Türkiye’de lise öğrencileriyle yapılan bir matematik deneyinde de doğrudan cevap verebilen yapay zekâyı kullananlar alıştırmalarda daha iyi gitmiş. Yardım kalkınca sınavda, bu araca hiç erişmemiş gruptan yüzde 17 daha düşük puan almışlar. Öğrenciye ipucu verip çözümü ona bırakan sürümde bu fark büyük ölçüde kaybolmuş [8].

“Ee, IQ da düşüyor mu?” Norveç’te, 1962–1991 arasında doğan erkeklerin test puanlarında önce yükseliş, sonra düşüş görülmüş. Araştırmacılar bu dönüşü aynı aile içindeki kardeşler arasında da gözlemlemiş. Çalışma 2018’de yayımlandı, dolayısıyla o düşüşü ChatGPT’ye yazamayız [9]. Benim asıl merak ettiğim, bir sorunun cevabını alır almaz ne yaptığımız. “Bir dakika ya, bu gerçekten böyle mi?” diye dönüp bakıyor muyuz? O cevap aklımıza yeni bir soru getiriyor mu?
Geleceğin içindeyiz artık. On yıl önce makinenin bizimle ne zaman konuşacağını merak ediyordum. Şimdi konuşuyor, yazıyor, okuyor. Ben de ona bu yazıyı hazırlarken yardım ettirdim. Yarın biri yazıyı ona özetletirse, aramızda iki yapay zekânın gayet verimli bir sohbeti olmuş olacak. Biz de beğeni bırakırız artık.

Beklediğimiz gelecek bu muydu?

Merak edip iki paragraf daha okumak isteyenlere kaynaklar:
1. İki kara deliğin birleşmesini nasıl ölçtüler, Nobel kime verildi? [LIGO’nun ilk gözlem özeti](https://ligo.org/science-summaries/GW150914/) · [2017 Fizik Nobel’i](https://www.aps.org/.../2017/11/2017-nobel-prize-in-physics)
2. Beta-talasemi için araştırma başvurusundan tedavi onayına. [2017’deki CTX001 başvurusu](https://ir.crisprtx.com/.../crispr-therapeutics-submits...) · [FDA’nın 2024 Casgevy onayı](https://www.fda.gov/.../press.../fda-roundup-january-16-2024)
3. 2018’de paylaştığım yapay yüzlerin arkasındaki çalışma. [Karras ve arkadaşlarının StyleGAN makalesi](https://arxiv.org/abs/1812.04948)
4. Cevaba kolay ulaşmak merakı değiştiriyor mu? [Bilgiye erişim ve merak üzerine iki deney](https://escholarship.org/uc/item/5x45g6v6)
5. İnternette cevap arayınca kendimizi daha mı bilgili sanıyoruz? [Fisher, Goddu ve Keil’in araştırması](https://doi.org/10.1037/xge0000070)
6. Gençler okumaktan ne kadar keyif alıyor ve Türkiye’nin okuma puanı nasıl değişti? [National Literacy Trust anketi](https://literacytrust.org.uk/.../children-and-young.../) · [OECD PISA sonuçları](https://www.oecd.org/.../overview-of-performance-trends...)
7. Daha yaratıcı bulunan hikâyeler nasıl birbirine daha çok benzedi? [Doshi ve Hauser’in kısa hikâye deneyi](https://doi.org/10.1126/sciadv.adn5290)
8. Yapay zekâ yardımı kalkınca matematik sınavında ne oldu? [Bastani ve arkadaşlarının Türkiye’deki lise deneyi](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40560616/)
9. Norveç’te IQ puanları neden kardeşler arasında karşılaştırıldı? [Bratsberg ve Rogeberg’in kuşak çalışması](https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1718793115)