Birçoklarınız Levent Pekcanın efsane Commodore 64 bölümünde söylediği Commodore 128 #TozluRaflar bölümü 2015 te gelebilir sözü ile heyecanlandınız tıpkı benim gibi. Ama 2015/22 tarihli gündem değerlendirmesinde Murat Gamsız Commodore 128 bölümü için kırmızı ışık yakması ile birçoklarımız bu bölüm için umudumuzu kaybetmiştik. Gerçi Levent Pekcan bir çalım atıp topu sağ köşeye bırakır mı bilemem.(gerçi ocak 1985 cihazın çıkış tarihi, 30 yıl için accık geç kalındı). Bir çok kişinin Teknoseyirde Commodore 128 diye yanıp tutuşmasını gözden geremezdim. Hem bu hemde evimin altındaki ateşli taraftarların(evin etrafındaki kediler ) Commodore 128 diye bağırmasından etkilenip sazı elime almaya karar verdim.
Jack Tramiel'in kendi kurduğu firmadan ayrılması ile bütün hikaye başlar. Commodore 64 ün büyük başarısını, firma yöneticileri halaylar çekerek kutlarken içlerinden bir kişinin bir sözü ile bütün şenlik durur." Peki şimdi ne yapacağız". Commodore 64 ün çıkışının üzerinden aylar geçmesine rağmen bu soru kafalarını kurcalamaya başlar. Bunun üzerine ilk olarak Commodore 16 ve Commodore Plus/4 ürünlerini piyasaya sürerler. Bu ürünler çıkar çıkmaz büyük bir başarısızlık ile karşılaşırlar. Bu sistemlerin başarısızlık nedenini Levent Pekcan anlatmıştı sistemlerin kendileri ile birlikte. Bu başarısızlık ile iyice hırslanan mühendisler geliştirme bölümünün başlarına dönerler. Birçok prototip üretilir ama bunlardan hiç biri Commodore'un yeni varisi olmaya yetmez. Yeni kuşak mühendislerden Bil Herd Commodore 16 ve Commodore Plus/4 ve bir çok başarısız projenin ardından karşısında bir şans daha bulur. Bu şansını iyi kullanmak isteyen Bil Herd, kendisi gibi yetenekli genç mühendisleri etrafına toplayarak yeni sistemi geliştirmeye koyulur. Amaçları Commodore 64 serisi ile uyumlu hemde profesyonel kullanıcıların isteklerini karşılayan yeni tarz bir bilgisayar yapmak. Bir çok kişi bunun gerekli olmadığını ve imkansız olduğunu söyleselerde Herd bu düşünden vazgeçmez. Zorlu geçen sabahlamaların ardından bu genç mühendiler istedikleri makinayı yapmayı başalır. Bu sırada yaşadıkları olayları daha detaylı öğrenmek isterseniz yazının sonlarında bir kaynak ingilizce link vereceğim oradan öğrenebilirsiniz.
Bu sistemi yaparken kullandıkları chipleri firmanın chip üreticisi Mos ile birlikte geliştiriller. Sistemin kalbinde Commodore 64 te kullanılan 6510'un dopingli versiyonunu kullanırlar. 1 mhz yerine 2 mhz a çıkartılması ve ekstra 2 giriş çıkış portu bulunması dışında 6510 ile aynı işlemci. Bu işlemcinin bir özelliği yazılım ile 2 Mhz hızından 1 Mhz hızına düşürülebilmesi. Bunun yanında Cp/m işletim sistemini çalıştırabilmesi için 4 Mhz lık Z80 işlemcisi bulunmakta. Grafik chipi olarak Commodore 64'tede karşımıza çıkan Vıc-II chipinin yanında yeni geliştirilen el emeği göz nur'u 8563 chipi(Video Display Controller (VDC)) bulunmakta. Vıc-II nin görevi Commodore 64 yazılımlarını çalıştırmaktan öteye gidemiyor. İşlemci 1 Mhzlık modda çalışırken devreye girebilirken, aksi durumlarda işlemcinin hızına yetişemediği için bu chip diğer modlardadüzgün çalışamama sorununu gösteriyor. Mos firmasının bu makina için geliştirdiği 8563 chipi ise bu noktada devreye giriyor. Motorolanın ürettiği Pet 8000 serisi ve sonrasındaki makinalarda kullanılan 6545 işlemcisinin gelişmiş bir versiyonu olarak karşımıza çıkmakta. Text modlarını yönetmek ve 80 sütun destiği ile görevli olan bu chipin 6545'ten farkları, 8 renk desteği , kendi ram'inin bulunması , basit grafik çizme yeteneği ve 640X200 çözünürlük desteği. Z80 modunda ve 2 Mhz'lık 128 modunu desteklemek ile görevli bugrafik chipi.
Bunun dışında sistemde bulunan diğer yongalar,
Mos 6581(Sıd chipi): Commodore 64tede bulunan (ses yongası)
iki tane Mos 6526:(Complex Interface Adapter, Cıa giriş çıkış portlarını yöneten chip)
Mos 8722 (Memory management unit "Mmu): 8510 işlemciside 6510 gibi sadece 64 kb ram'i adresleyebilme yeteneğine sahip, bu limiti aşmak ve 128 kb ram'i adresleyebilmesi için bu chip görev yapmakta.
Mos 8721 chipi: Bu chip hakkında fazla detay yok. Tek bildiği bunun programlanabilir bir chip olduğu(programmable logic array). Büyük ihtimal ile 128 modunda 64 moduna geçiş yapması için kullanıran bir chip.
Bunlara ek olarak 128 kblık "devasa" ram kullanıcıların hizmetine sunulmuş durumda. Bunun yanında 16 kblık Video ram de ilk defa bu sistemde yerini alıyor.Sistemin dış kısmı ise Levent Pekcanın Commodore bölümünde tanıttığı yeni kasalara benziyor. İlk modeller bir klavyenin içinde kullanıcıların beyenisine sunuluyor. Bu sistemin en önemli kısmı ise işletim sistemleri ve çalışma modları. Sistem kendi romunda bulunan gelişmiş Basic 7.0 ının yanında bundle şeklinde Cb/m 3.0 işletim sistemide geliyor.
Hiç bir tuşa basmadan bilgisayarı açtığınızda karşınıza C128 modu çıkmakta. İşlemci bu modda 2 Mhz hızında çalışmakta ve Vdc chipi devreye girmekte. Bu gelişmiş mod fazla grafik özelliği(sprite vb) barındırmadığı için bu mod için oyun pek çıkamadı. Bu modu daha çok profesyonel kullanıcıların ihtiyaç duyacağı yazılımlar için kullanırdı.
Eğer bilgisayar açılırken Commodore tuşuna basarsanız yada sistemi açıldıktan sonra " GO64" yazarsanız karşınıza bildik Commodore 64 gelmekte. Bu moda geçildiğinde Commodore 128'in bir çok özelliği devre dışı kalır. Mmu chipi, Vdc chipi ve Bacic 7.0 bu modda devre dışı kalan özellikler. Bunun dışında Commodore 64 te bulunmayan Commodore 128 te bulunan numeric keypadde çalışmamakta. Disket sürücüsününde daha yavaş çalışmakta olduğu gözlenir bu modda. Commodore 64 ile %100 uyumlu(sizi kırmayalım %99 diyelim) olan bu mod, 64 teki bütün oyunları ve yazılımları çalıştırabilmenizi sağlıyor.
Eğer bilgisayar açılırken disket sürücüsüne Cp/m disketi konulursa sistem Cp/m modunda başlamakta ve Z80 işlemcisi devreye girmekte. Bunun yanında istem çalışırken, disket sürücüsünden okuma sağlayan "Boot " command'ı(nasıl türkçeye çevireceğimi bilemedim) girilirincede Cp/m modu devreye girmekte. Bu modda Cp/m 3,0 ile uygun bir çok profesyonel yazılımın çalışabilmekte. Ne yazıkki bu yıllarda Cp/m işletim sisteminin önemini yitirmesi ile bu mod cazibesini yitiriyor.(Ms-dos bu yarışta Cp/m'den bayrağı devir almıştı bu dönemlerde)
Bu sistem ne yazıkki Commodore'un umduğu kadar başarı sağlayamıyor. Daha öncede belirttiğim gibi Cp/m modunun yerini Dos sistemlerinin ve Macintosh ,Msx gibi sistemlerin alması ile profesyonel pazarda umduğu başarıyı elde edemiyor. Bunun yanında bu sistem, firmanın Amiga hamlesi ile iyice geri plana itiliyor bu pazarda. Ev kullanıcısı pazarında ise yüksek fiyatı ve potansiyel müşterilerinin çoktan Commmodore 64 sahibi olması yüzünden bu pazarıda kaybediyor. Tek müşteri kitlesi Macintoshlara ,Amigalara ve Pclere parası yetmeyen düşük bütçeli profesyonel kullanıcılar oluyor.
Bu sistemin çıkmasının hemen ardından Commodore Amigada kullanılan kasa ile yeni bir model çıkartmaya karar veriyor. Bu modelde plastik kasa kullanıldığı için sadece Avrupada satışa çıkabiliyor(elektromanyetik dalgalar hikayesi). 128D adı ile çıkan model Amiga 1000 kasasına 1571(5,25 diskte sürücüsü) disket sürücünün eklenmiş hali.(Amiga 1000 de 3.5 disket sürücüsü yer almakta). Power supply ın kasanın içinde yer alması ve bir fan ile soğuturması sayesinde 8 bit Commodore ailesinin en güvenilir ve uzun ömürlü üyesi olmayı başalır.
1986 yılında ise Commodore 128'in ucuzlatırmış bir versiyonunu çıkartırlar. 128DCR ismi ile anılan bu seride önceki modeldeki plastik kasa yerine metal kasa kullanılır. Bu sayede Amerika pazarına'da rahatça giren Commodore 128DCR, orjinal versiyonundan bağzı değişikliklere barındırmakta. Fiyatı ucuzlatmak için Commodore 128D de bulunan fanı sökmek gibi kritik bir karar alır yetkililer. Bunun dışında orjinal 128lerde bulunan 8563 grafik chipi yerine daha gelişmiş 8568 chipi yerini alır. Bu chip ve ek 64 kblık video ram sayesinde 720 × 700 çözünürlüğüne ve ek bir kaç küçük grafik yeniliklerine kavuşur. Ne yazıkki bu hamleler Commodore 128 ailesini kurtarmaya yetmez. Amiganın iyiden iyiye büyümesi ve 8 bit bilgisayarların iyice yok olması ile 1989 yılında Commodore 128 ailesinin üretimine son verilir.
Bu noktada Commodore 128 için kendi düşüncelerimi belirtmek istiyorum. Hiç kurlanmamış olmama rağmen. Commodore 128 sistemine bakacak olursak iyi bir düşünce ile üretilmiş bir bilgisayar bence. Hem ev kullanıcılarını hemde profesyonel kullanıcıların ihtiyaçlarına göre yapılmış. Apple II ile Cp/m işletim sistemini kullanabilmek için Microsoft'un ürettiği SoftCard ek kartlarını(Microsoftun ürettiği üstünde z80 işlemcisi olan bir genişleme kartı, tıpkı günümüzdeki pc expansion cardları gibi) satın almak zorunda olduğunuz düşünüldüğünde Commodore 128 in standart olarak sundukları büyük gelişme. Bunun yanında Apple II nin aksine 128 kb ve 80 sütun desteğini sunması bu sistemin artısı(Appel II de 80 sütun kartı ayrı, ek ram kartı ayrı, disket sürücüsü kontrol kartını ayrı almak zorundaydınız.) Bu özellikleri kendi içersinde barındırması güzel ama bu özellikleri Appledan 6 sene sonra sunması kötü. Yani bu sistem bence çok geç çıkmış bir sistem. 1983 yılında çıkabildeydi piyasayı silip süpürebilirdi bu özellikleri ile.
Herkesin uzun özlemle beklediğimiz Commodore 128 yazısını burada noktalıyorum(gerçi bu bölümü Levent Abiden bekliyorduk ama insan umduğunu değil bulduğunu yemeli derler). Bu yazının göreceği ilgiye göre bir sonraki yazımda Commodore 65'e bir bakış atabilirim yoksa(ilgi düşük olursa) Commodore Pet için çıkmış aksesuarlar ile Commodore bölümünü noktalayacağım(yüksek bir ilgi göterip Commodore 65 yazısı istemeyenlerede kapım açık). Bir yazımı daha sabırla okuduğunuz için teşekkür ederim bir sonraki Tozlu raflar bölümünde görüşmek üzere Hoşçakalın.
Kaynak:
http://www.old-computers.com/museum/computer.asp?st=1&c=96
http://oldcomputers.net/c128d.html
https://en.wikipedia.org/wiki/Commodore_128
http://www.zimmers.net/cbmpics/c128ds.html
https://www.c64-wiki.com/index.php/Commodore_128
Commodore 128 in başından geçenlerin hikayesi
http://www.commodore.ca/commodore-products/commodore-128-the-most-versatile-8-bit-computer-ever-made/
